به گزارش کارشناس مسئول واحد آموزش و ارتقای سلامت مرکز بهداشت غرب تهران؛ در نظام نوین سلامت، خود مراقبتی ماهیتی جمعی یافته است و مرکز بهداشت غرب تهران با فعال سازی دست کم یک گروه ۵ تا ۱۵ نفره به ازای هر مراقب سلامت در حوزه‌های تخصصی از دیابت و فشار خون تا سلامت روان و سرطان، ساختاری را پیاده سازی کرده که نه تنها پایبندی درمانی را از طریق پاسخگویی متقابل افزایش می‌دهد، بلکه با تقویت سرمایه‌های روانشناختی، گامی مؤثر در جهت کاهش هزینه‌های پنهان نظام سلامت و تحقق عدالت در دسترسی به مراقبت‌های اجتماعی بالینی برداشته است.

در پارادایم نوین سلامت عمومی، خود مراقبتی دیگر صرفاً یک کنش فردی و انزواطلبانه تلقی نمی شود، بلکه به عنوان یک پدیده اجتماعی شناختی بازتعریف شده است.

تجربه زیسته بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن نشان می‌دهد که بار روانی و پیچیدگی‌های رفتاری مدیریت بیماری، غالباً در سایه انزوا، تشدید شده و منجر به کاهش پایبندی درمانی  می‌شود.

در این راستا، گروه‌های خودیار  به مثابه حلقه‌های میانی گمشده نظام سلامت، ایفای نقش می‌کنند. این گروه‌ها با تکیه بر اصل حمایت اجتماعی افقی، بستری برای هم آفرینی سرمایه اجتماعی در عرصه سلامت فراهم می‌آورند.

برخلاف مدل های سنتی آموزشی که از الگوی عمودی«داننده-گیرنده» پیروی می‌کنند، گروه‌های خودیار بر مبنای رویکرد توانمند سازی مشارکت  طراحی شده‌اند.

در این چارچوب، نقش تسهیل‌گر که معمولاً یکی از اعضای با تجربه یا یک مراقب سلامت کارآزموده است، نه به عنوان یک متخصص آموزش دهنده، بلکه به عنوان یک هم سفر راهبر  عمل می‌کند که فرآیند اشتراک گذاری تجربیات را هدایت می‌کند.

مکانیسم اثرگذاری این گروه ها مبتنی بر سه مؤلفه کلیدی است که می‌توان به همسان سازی و هویت پذیری(بیمار با مشاهده همتایانی که چالش‌های مشابه را تجربه کرده اند، دچار کاهش انگ اجتماعی  و احساس انزوا شده و خودکارآمدی او افزایش می یابد)، یادگیری مشاهده‌ای( بر اساس نظریه بندورا، اعضا با مشاهده راهبردهای مقابل‌های موفق سایرین، بدون نیاز به آزمون و خطای فردی، الگوهای رفتاری مؤثر را فرا می‌گیرند)، پاسخگویی متقابل( تعهد گروهی، عاملی انگیزشی برای پایبندی به برنامه‌های درمانی و اصلاح سبک زندگی است، چرا که فرد خود را در برابر جمع پاسخگو می‌بیند) اشاره کرد.

مرکز بهداشت غرب تهران با درکی عمیق از ضرورت بومی سازی این مداخلات اجتماعی، شبکه ای گسترده از گروه های خودیار در تمامی سطوح ارائه ی خدمات دارد. ساختار عملیاتی این مرکز به گونه ای طراحی شده که دسترسی همگانی و تخصصی را به طور همزمان تضمین کند.

بر اساس سیاست گذاری انجام شده، در تمامی مراکز خدمات جامع سلامت و پایگاه های سلامت تحت پوشش این مرکز، به ازای هر مراقب سلامت  ، حداقل یک گروه خودیار فعال تعریف شده است. این بدان معناست که ساختار گروه ها نه به صورت متمرکز، بلکه به صورت غیرمتمرکز و مبتنی بر جمعیت تحت پوشش هر مراقب، سازماندهی می شود.

برخلاف رویکردهای محدودکننده، گروه های خود یار در غرب تهران صرفاً به بیماری های متابولیک خلاصه نشده و بر اساس نیازهای اپیدمیولوژیک منطقه، در حوزه های تخصصی تشکیل می‌شوند که می‌توان به گروه های تنفسی: آسم و بیماری‌های انسدادی مزمن ریوی، گروه‌های قلب و عروق: نارسایی قلبی و توانبخشی پس از سکته، گروه‌های انکولوژی (سرطان): حمایت از بیماران بهبودیافته و خانواده های درگیر. گروه های متابولیک و سبک زندگی: دیابت نوع ۲، فشار خون، اضافه وزن و چاقی (به عنوان دروازه های ورود به بیماریهای غیرواگیر)، گروه‌های سلامت روان و تاب آوری: اختلالات اضطرابی، افسردگی و به طور ویژه، گروه های پیشگیری از خودکشی اشاره کرد.

هر گروه خود یار در مراکز خدمات جامع سلامت ، با رعایت اصل صمیمیت و اثربخشی، دارای ترکیب جمعیتی متشکل از 5 تا ۱۵ عضو است. جلسات به صورت منظم  و با اولویت بحث های تعاملی به جای سخنرانی های یک طرفه برگزار می شود.

آنچه این الگو را از یک برنامه ی صرفاً حمایتی به یک مداخله ی راهبردی ارتقا می دهد، رویکرد همه شمولیت آن است. با اختصاص یک گروه به ازای هر مراقب سلامت، عملاً ظرفیت پاسخگویی به طیف وسیعی از نیازهای سلامت روانی اجتماعی جمعیت تحت پوشش فراهم می شود. این شبکه، به عنوان یک دایره ی امن عمل کرده و نه تنها به مدیریت علائم بالینی می پردازد، بلکه با تقویت سواد سلامت و افزایش سرمایه ی روانشناختی افراد،هزینه های پنهان نظام سلامت را از طریق کاهش بستری های مکرر و مراجعات غیرضروری به اورژانس، به شکل معناداری کاهش می دهد.

گروه های خودیار در مرکز بهداشت غرب تهران، فراتر از یک برنامه ی خود مراقبتی، به عنوان یک داروی اجتماعی عمل می کنند. این مدل، با تکیه بر ساختاری متشکل از تیم های کوچک و هدفمند تحت نظارت مستقیم مراقبان سلامت، توانسته است مرزهای مراقبت بالینی را به سمت مراقبت اجتماعی روانشناختی گسترش دهد و گامی بلند در جهت تحقق عدالت در سلامت و ارتقای کیفیت زندگی بیماران بردارد.