به گزارش روابط عمومی دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی ایران، با آغاز سال تحصیلی، سبک زندگی بسیاری از کودکان و نوجوانان تغییر می‌کند، ساعت خواب و بیداری منظم‌تر می‌شود، زمان مشخصی از روز در مدرسه سپری می‌شود، الگوی مصرف وعده‌های غذایی و میان‌وعده‌ها تغییر می‌کنند و در مقابل، فرصت بازی و فعالیت بدنی ممکن است کاهش یابد. همین تغییرات به ظاهر ساده، مدرسه را به یکی از محیط‌های مهم در شکل‌گیری عادت‌های غذایی و سبک زندگی دانش‌آموزان تبدیل می‌کند.

 

بر اساس اعلام سازمان جهانی بهداشت، بیش از ۳۹۰ میلیون کودک و نوجوان ۵ تا ۱۹ ساله در جهان در سال ۲۰۲۲ دارای اضافه‌وزن بوده‌اند که بیش از ۱۶۰ میلیون نفر از آنها با چاقی زندگی می‌کردند. سازمان جهانی بهداشت همچنین اعلام کرده است که در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۸۸ میلیون کودک و نوجوان در سن مدرسه مبتلا به چاقی بوده‌اند و برای نخستین بار تعداد کودکان و نوجوانان مبتلا به چاقی از تعداد هم‌سن‌وسالان آنها در وزن‌های کم بیشتر شده است.

 

در ایران نیز شواهد جدید نشان‌دهنده اهمیت این موضوع است. در یک مطالعه جمعیتی که در سال ۲۰۲۴ روی ۹۸۵۳ دانش‌آموز مدارس ابتدایی استان فارس انجام شد، ۲۶.۵ درصد دانش‌آموزان دارای اضافه‌وزن یا چاقی بودند. این میزان شامل ۱۴.۷ درصد اضافه‌وزن، ۹.۴ درصد چاقی و ۲.۴ درصد چاقی شدید بود.

 

دکتر مریم خزدوز، استادیار گروه تغذیه دانشگاه علوم پزشکی ایران، در گفت‌وگو با واحد روابط عمومی دانشکده بهداشت با تأکید بر اینکه چاقی کودکان را نمی‌توان صرفاً نتیجه انتخاب غذایی یا اراده کودک دانست، گفت: چاقی یک بیماری چندعاملی است و عوامل مختلفی از جمله الگوی تغذیه، میزان فعالیت بدنی، خواب، شرایط خانوادگی و اجتماعی و محیط غذایی در شکل‌گیری آن نقش دارند.

 

وی افزود: به همین دلیل، وقتی درباره پیشگیری و کنترل اضافه‌وزن و چاقی دانش‌آموزان صحبت می‌کنیم، نباید فقط از کودک بخواهیم "کمتر بخورد" یا "بیشتر ورزش کند". زیرا بخشی از انتخاب‌های کودک تحت تأثیر محیطی است که در آن زندگی می‌کند، از خانه و مدرسه گرفته تا بوفه، فروشگاه‌های اطراف مدرسه و نوع مواد غذایی که در دسترس او قرار می‌گیرد.

 

مدرسه؛ فقط محل آموزش نیست

 

خزدوز با اشاره به نقش مدرسه در شکل‌گیری عادت‌های سلامت اظهار کرد: دانش‌آموز بخش قابل توجّهی از روز خود را در مدرسه سپری می‌کند و آنچه در این محیط عرضه و تبلیغ می‌شود، می‌تواند بر انتخاب‌های غذایی او اثر بگذارد. میان‌وعده‌های پرکالری، نوشیدنی‌های شیرین و مواد غذایی با میزان بالای نمک، قند و چربی، در صورت دسترسی مکرر، می‌توانند بخشی از الگوی غذایی دانش‌آموز شوند.

 

وی ادامه داد: در مقابل، اگر وعده‌های سالم در مدرسه در دسترس‌تر و ساده‌تر باشند، احتمال انتخاب آنها نیز افزایش پیدا می‌کند. به همین دلیل، سازمان جهانی بهداشت در راهنمای جدید خود درباره محیط غذایی مدارس، به جای تمرکز صرف بر آموزش کودک، بر اصلاح خود محیط مدرسه نیز تأکید کرده است.

 

به گفته این متخصص تغذیه، این رویکرد شامل تعیین استاندارد برای مواد غذایی و نوشیدنی‌های قابل عرضه در مدارس، افزایش دسترسی به گزینه‌های سالم و حتی توجّه به نحوه عرضه مواد غذایی است؛ زیرا برای ترویج رفتارهای سالم، صرفاً گفتن "غذای سالم انتخاب کن" کافی نیست و محیط نیز باید انتخاب سالم را برای دانش‌آموز آسان‌تر کند.

 

صبحانه‌ای که حذف می‌شود و میان‌وعده‌ای که جای آن را می‌گیرد

 

استادیار گروه تغذیه دانشگاه علوم پزشکی ایران گفت: یکی از موضوعاتی که در آغاز سال تحصیلی باید مورد توجّه خانواده‌ها قرار گیرد، نظم وعده‌های غذایی است. حذف صبحانه یا بی‌نظمی در وعده‌ها می‌تواند باعث شود کودک در ادامه روز بیشتر به میان‌وعده‌های پرکالری و کم‌ارزش غذایی روی بیاورد.

 

وی افزود: میان‌وعده مدرسه الزاماً نباید پیچیده یا گران باشد. میوه، سبزیجات، لبنیات ساده و مغزها، متناسب با سن و شرایط کودک، می‌توانند گزینه‌هایی ساده برای میان‌وعده باشند و مهم‌تر از نوع خاص یک ماده غذایی، ایجاد یک الگوی منظم و متعادل غذایی است.

 

خزدوز تأکید کرد: همچنین بهتر است آب، نوشیدنی اصلی کودک باشد و مصرف نوشیدنی‌های شیرین و محصولات غذایی حاوی مقادیر بالای قند، نمک و چربی محدود شود.

 

چاقی فقط از بوفه مدرسه نمی‌آید؛ پای تحرک هم در میان است

 

وی با اشاره به اینکه تغذیه تنها یک بخش از معادله سلامت وزن است، گفت: شروع مدرسه ممکن است با افزایش ساعات نشستن همراه باشد. کودک ساعت‌هایی را در کلاس می‌گذراند، برای انجام تکالیف می‌نشیند و در برخی موارد مسیر رفت‌وآمد نیز با خودرو یا سرویس مدرسه طی می‌شود. اگر در مقابل، فرصت کافی برای بازی و فعالیت بدنی وجود نداشته باشد، مجموع زمان کم‌تحرکی در طول روز افزایش پیدا می‌کند.

 

بر اساس توصیه سازمان جهانی بهداشت، کودکان و نوجوانان ۵ تا ۱۷ سال باید به طور متوسط دست‌کم ۶۰ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط تا شدید در روز داشته باشند. این فعالیت الزاماً به معنای ورزش سازمان ‌یافته نیست و بازی فعال، پیاده‌روی، دوچرخه‌سواری و سایر فعالیت‌های روزمره نیز می‌توانند بخشی از آن باشند.

 

خزدوز گفت: بنابراین مدرسه می‌تواند با افزایش فرصت فعالیت در زنگ‌های تفریح، عدم حذف کلاس‌های ورزشی و تخصیص آن به سایر دروس، فراهم کردن فضای مناسب برای بازی و استفاده از فعالیت‌های حرکتی کوتاه در فاصله بین کلاس‌ها، به افزایش تحرک دانش‌آموزان کمک کند.

 

وی همچنین نقش خانواده را مهم دانست و افزود: پس از پایان مدرسه نیز بهتر است بخشی از زمان کودک به فعالیت بدنی اختصاص پیدا کند و خانواده‌ها برای استفاده از تلفن همراه، تبلت، تلویزیون و بازی‌های رایانه‌ای چارچوب مشخصی داشته باشند، به‌ویژه اینکه زمان طولانی استفاده از صفحه‌نمایش می‌تواند جایگزین بخشی از فعالیت بدنی و خواب شود.

 

والدین؛ اولین الگوی تغذیه‌ای کودک

 

استادیار گروه تغذیه دانشگاه علوم پزشکی ایران با تأکید بر نقش والدین در شکل‌گیری عادت‌های غذایی گفت: کودک فقط از توصیه‌های والدین یاد نمی‌گیرد، بلکه رفتار آنها را نیز مشاهده و الگوبرداری می‌کند. نوع مواد غذایی موجود در خانه، شیوه پخت و سرو غذا، نحوه برخورد والدین با خوراکی‌های ناسالم و حتی استفاده از غذا به‌عنوان جایزه می‌تواند بر رفتار غذایی کودک اثر بگذارد.

 

وی افزود: خانواده‌ها باید توجّه داشته باشند که هدف، ممنوع کردن همه خوراکی‌های مورد علاقه کودک یا ایجاد نگرانی دائمی درباره وزن نیست؛ بلکه باید محیط خانه به گونه‌ای باشد که انتخاب سالم، انتخابی قابل دسترس و طبیعی باشد.

 

یک مطالعه جدید در استان فارس نیز نکته قابل توجّهی را نشان داده است. در میان دانش‌آموزانی که در این مطالعه دارای اضافه‌وزن یا چاقی بودند، بخش قابل توجّهی از والدین پیش از ارزیابی، از وضعیت وزن فرزند خود آگاهی نداشتند. این یافته اهمیت افزایش آگاهی والدین و پایش منظم رشد کودکان را برجسته می‌کند.

 

خزدوز خاطرنشان کرد: والدین باید علاوه بر توجّه به تغذیه، روند رشد و وضعیت وزن کودک را نیز به صورت دوره‌ای و با کمک کارکنان سلامت یا متخصصان مربوطه پیگیری کنند و در صورت مشاهده تغییرات قابل توجّه، به جای اقدام خودسرانه برای رژیم غذایی، از مشاوره تخصصی استفاده کنند. زیرا توصیه‌های غیراصولی یا اقدامات خودسرانه برای کاهش وزن کودکان ممکن است حتی به بدتر شدن وضعیت وزنی و سلامتی فرزندشان منجر شود.

 

پیشگیری از چاقی، فقط وظیفه کودک و خانواده نیست

 

وی در ادامه تأکید کرد: پیشگیری از اضافه‌وزن و چاقی دانش‌آموزان زمانی موفق خواهد بود که خانواده، مدرسه و نهادهای مسئول در کنار یکدیگر عمل کنند. نمی‌توان از کودک انتظار داشت در محیطی که گزینه‌های ناسالم به آسانی در دسترس هستند، همیشه سالم‌ترین انتخاب را داشته باشد.

 

خزدوز گفت: سیاست‌گذاران حوزه سلامت و آموزش نیز در ایجاد این شرایط نقش دارند؛ از تدوین و اجرای استانداردهای تغذیه‌ای در بوفه مدارس گرفته تا نظارت بر عرضه مواد غذایی، آموزش سواد تغذیه‌ای به دانش‌آموزان و والدین و فراهم کردن فرصت کافی برای فعالیت بدنی.

 

وی افزود: راهنمای جدید سازمان جهانی بهداشت نیز بر همین نگاه تأکید دارد؛ یعنی به جای اینکه تمام مسئولیت بر دوش کودک گذاشته شود، محیط غذایی مدرسه باید به گونه‌ای طراحی شود که انتخاب سالم، آسان‌تر و در دسترس‌تر باشد.

 

سال تحصیلی سالم از یک انتخاب کوچک شروع می‌شود

 

این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران در پایان گفت: پیشگیری از چاقی دانش‌آموزان الزاماً با تغییرات بزرگ و ناگهانی آغاز نمی‌شود. یک صبحانه منظم، میان‌وعده مناسب، دسترسی به آب، کاهش مصرف نوشیدنی‌های شیرین، فرصت بیشتر برای بازی و فعالیت بدنی، خواب منظم و همراهی خانواده و مدرسه و نظارت نهادهای مرتبط بر نحوه ارائه محصولات تغذیه‌ای در بوفه‌های مدارس، مجموعه‌ای از رفتارهای ساده اما مؤثر هستند.

 

خزدوز تأکید کرد: هدف، ایجاد نگرانی درباره وزن کودکان نیست؛ هدف این است که محیط زندگی و تحصیل آنها به گونه‌ای باشد که رشد سالم و انتخاب‌های سالم، برای کودک امکان‌پذیر و طبیعی باشد. پیشگیری از چاقی در دانش‌آموزان، پیش از آنکه به عدد روی ترازو مربوط باشد، به نوع محیطی مربوط است که برای رشد آنها می‌سازیم و این موضوع همکاری‌های سازمان‌های سیاست‌گذار، والدین و نظام آموزشی را می‌طلبد.