به گزارش خبرنگار روابط عمومی دانشکده علوم رفتاری و سلامت روان؛ شواهد بالینی نشان می‌دهد پدیده خودکشی به عنوان یکی از چالش‌های حوزه سلامت روان، در صورت شناسایی زودهنگام علائم هشداردهنده و تسهیل دسترسی به خدمات تخصصی، روندی کاملاً قابل پیشگیری دارد.

 با این حال، وجود انگ اجتماعی و موانع ارتباطی غالباً مانع از درخواست به‌موقع کمک می‌شود؛ مسئله‌ای که بازتعریف رویکردهای ارتباطی در جامعه، ارتقای سواد سلامت روان و اجرای مداخلات استاندارد برای حفظ امنیت جانی افراد در معرض خطر را به یک ضرورت تبدیل کرده است.

دکتر فهیمه فتحعلی‌لواسانی؛ روانشناس بالینی در گفت‌وگو با خبرنگار دانشکده علوم رفتاری و سلامت روان با اشاره به دهم سپتامبر (۱۹ شهریورماه) روز جهانی پیشگیری از خودکشی اظهار کرد: این مناسبت بین‌المللی مجالی مغتنم برای ارتقای سطح آگاهی عمومی، کاهش انگ اجتماعی و تقویت شبکه‌های حمایتی از افرادی است که رنج روانی عمیقی را تاب می‌آورند یا در بحران‌های حاد به سر می‌برند.

وی افزود: شعار محوری این مناسبت در بازه زمانی ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶ با عنوان «تغییر روایت درباره خودکشی» نام‌گذاری شده است؛ شعاری که رسالت اصلی آن، دعوت همگانی به گذار از سرزنش و بی‌تفاوتی به سوی گفت‌وگوهای مسئولانه و مراقبت‌کننده است.

این روانشناس بالینی با یادآوری این اصل اساسی که پیشگیری از خودکشی مأموریتی منحصر به روان‌پزشکان و روان‌شناسان نیست، گفت: خانواده‌ها، جمع‌های دوستی، محیط‌های دانشگاهی، فضاهای شغلی و رسانه‌های جمعی نقشی بنیادین در شکل‌دهی به چتر حمایتی ایفا می‌کنند، چراکه تشخیص به‌موقع نشانه‌ها و تسهیل دسترسی به درمان‌های حرفه‌ای، خطر اقدام را به‌طور چشمگیری مهار می‌کند.

مفهوم بنیادین تغییر روایت؛ گذار از قضاوت به درک واقع‌بینانه

عضو هیئت علمی انستیتو روانپزشکی تهران پیرامون معنای بازتعریف روایت‌ها تصریح کرد: روایت در این حوزه شامل مجموعه باورها، نگرش‌ها و پیام‌هایی است که در بستر جامعه پیرامون خودکشی بازتولید می‌شود و چنانچه این نگرش با سرزنش و شرمساری همراه باشد، مبتلایان را به انزوا کشانده و مانع از درخواست کمک خواهد شد. از این رو، تغییر روایت حرکتی پویا از سکوت به گفت‌وگوی آگاهانه، از قضاوت به احترام و همدلی، از تبیین‌های ساده‌انگارانه تک‌علتی به تحلیل چندوجهی، از درماندگی به اقدام مؤثر، و در نهایت از حمایت‌های موقت به مراقبت مستمر است.

وی سکوت ناشی از بیم سرزنش و طرد شدن را از عمیق‌ترین گسست‌ها در مسیر امدادرسانی برشمرد و ادامه داد: آغاز یک گفت‌وگوی آرام، مستقیم و مشفقانه می‌تواند بار سنگین تنهایی را از دوش فرد بردارد، هرچند باید به یاد داشت که این گفت‌وگو به معنای پند دادن یا ارائه راهکارهای آنی نیست و هرگز جانشین درمان‌های بالینی نمی‌شود، بلکه پلی اطمینان‌بخش برای هدایت او به مراجع درمانی است.

شکستن باورهای نادرست با پرسشگری مستقیم و همدلانه

فتحعلی‌لواسانی با ابطال این تصور اشتباه که سخن گفتن از خودکشی انگیزه اقدام را تقویت می‌کند، گفت: پرسیدن صریح و احترام‌آمیز درباره این افکار نه‌تنها خطری به همراه ندارد، بلکه به فرد اثبات می‌کند که رنج درونی‌اش درک شده است؛ بنابراین می‌توان با جملاتی نظیر «به نظر می‌رسد این روزها فشار طاقت‌فرسایی را تحمل می‌کنی، آیا به آسیب زدن به خود یا پایان دادن به زندگی فکر کرده‌ای؟» سر صحبت را باز کرد و در صورت مثبت بودن پاسخ، وجود برنامه‌ریزی دقیق و دسترسی به وسایل خطرآفرین را برای سنجش فوریت بحران بررسی کرد.

این متخصص سلامت روان با تشریح گام دوم در مواجهه با فرد بحران‌زده خاطرنشان کرد: شنیدن بدون قضاوت رکن کلیدی این مواجهه است و باید از انکار احساسات و به‌کارگیری جملات مخربی مانند «مشکل بزرگی نیست» یا «باید قوی باشی» اکیداً پرهیز کرد و در مقابل، با تأکید بر حضور در کنار او و به رسمیت شناختن رنجش، فضایی امن برای تخلیه هیجانی مهیا ساخت.

اقدامات امنیتی فوری و کانال‌های دسترسی به خطوط بحران

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران به تشریح وضعیت‌های قرمز پرداخت و تأکید کرد: چنانچه فرد دارای طرح و نقشه مشخص بوده و زمان، مکان، ابزار و قصد جدی خود را معین کرده باشد، در معرض خطر آنی قرار دارد که در این شرایط، تنها نگذاشتن وی تا رسیدن نیروهای متخصص، حذف فوری ابزارهای آسیب‌رسان و همراهی او تا مراکز درمانی ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.

وی در ادامه با یادآوری شماره‌های اضطراری در شرایط بحران تصریح کرد: شهروندان در مواجهه با خطرات فوری، آسیب‌های جسمانی یا مسمومیت‌ها می‌توانند به‌صورت شبانه‌روزی با خط ۱۱۵ اورژانس پزشکی تماس بگیرند، بحران‌های فردی، خانوادگی و اجتماعی را در تمامی ساعات شبانه‌روز با خط ۱۲۳ اورژانس اجتماعی در میان بگذارند و جهت دریافت راهنمایی‌های تخصصی روان‌پزشکی و مداخله در بحران خودکشی، همه‌روزه از ساعت ۱۴ تا ۲۴ از طریق خط تلفن ۵۴۴۶۷۰۰۰ با کارشناسان مربوطه ارتباط برقرار کنند.

ضرورت پیگیری وضعیت پس از مهار بحران اولیه

فتحعلی‌لواسانی با تأکید بر اینکه زنجیره مراقبت نباید با فروکش کردن مرحله حاد قطع شود، افزود: استمرار حمایت از طریق تماس‌های منظم، ارسال پیام و ملاقات حضوری، به‌ویژه پس از ترخیص بیمار از مراکز اورژانس، نقشی حیاتی در بازتوانی روانی فرد دارد و مانع از بازگشت مجدد افکار آسیب‌رسان خواهد شد.

عضو هیئت علمی دانشکده علوم رفتاری و سلامت روان دانشگاه علوم پزشکی ایران در پایان یادآور شد: تحول در نگرش عمومی به خودکشی از یک مکالمه ساده اما دلسوزانه و مسئولانه کلید می‌خورد؛ بنابراین هرگاه متوجه نشانه‌های خطر در اطرافیان خود شدیم، شایسته است با جسارت، همدلی و پرسشگری به‌موقع، شنونده دردهای آنان باشیم و مسیر امن رسیدن به متخصصان را برایشان هموار سازیم.