به گزارش روابط عمومی معاونت تحقیقات و فناوری؛ ترکیبات پلی‌ و پرفلوئورو‌آلکیل (PFAS) در سال‌های اخیر به‌عنوان گروهی از آلاینده‌های نوظهور و پایدار، نگرانی‌های گسترده‌ای در حوزه سلامت و محیط زیست ایجاد کرده‌اند. پایداری شیمیایی بالا، تجمع پذیری زیستی و گستره وسیع کاربردهای صنعتی، این ترکیبات را به یکی از چالش‌های جدی سلامت عمومی در جهان تبدیل کرده است.

ازآنجاکه ماهی‌ها بخش مهمی از زنجیره غذایی را تشکیل می‌دهند و می‌توانند به‌طور بالقوه محل تجمع این آلاینده‌ها باشند، بررسی آلودگی ماهی‌های خوراکی به PFAS ضرورتی مهم در حوزه ایمنی غذا محسوب می‌شود.

در همین راستا، طرح تحقیقاتی «بررسی آلودگی ماهی‌های خوراکی محیط‌های مختلف آبی به ترکیبات PFAS: یک مطالعه مروری نظام‌مند» باهدف تحلیل داده‌های به‌روز جهانی، شناسایی الگوهای تجمع این ترکیبات و ارائه پیشنهادهای کاربردی برای مدیریت ریسک، در دانشگاه علوم پزشکی ایران اجراشده است.

مهندس مرتضی حمیدی پور؛ دانشجوی کارشناسی ارشد مهندسی بهداشت محیط و مجری این طرح  در گفت‌وگو با خبرنگار روابط عمومی معاونت تحقیقات و فناوری به معرفی ابعاد مختلف پژوهش، اهمیت انجام آن، نوآوری‌های به‌کاررفته و کاربردهای مورد انتظار از نتایج این مطالعه پرداخت.

۱- با تشکر از حضور در این مصاحبه، لطفاً خودتان را معرفی کرده و سوابق علمی، پژوهشی، اجرایی و عملی خود و فعالیت‌های مرتبط با این پژوهش را بیان کنید.

اینجانب مرتضی حمیدی پور هستم دانشجوی کارشناسی ارشد در رشته مهندسی بهداشت محیط با تمرکز بر مدیریت آلاینده‌های محیطی و سلامت مواد غذایی. در طول دوره تحصیلی، به مطالعه منابع آلودگی پایدار، ترکیبات شیمیایی محیطی و اثرات آن‌ها بر سلامت انسان پرداخته‌ام و چندین مقاله علمی و گزارش پژوهشی درزمینهٔ پایش آلاینده‌ها و ارزیابی ریسک محیطی منتشر کرده‌ام. همچنین، در دوره‌های عملی آزمایشگاهی مرتبط با آنالیز ترکیبات شیمیایی در آب، خاک و مواد غذایی، ازجمله استفاده از تکنیک‌های LC–MS/MS برای اندازه‌گیری PFAS، تجربه داشته و به‌طور مستقیم در نمونه‌برداری و تجزیه‌وتحلیل داده‌های محیطی فعالیت نموده‌ام. این تجربیات علمی و عملی زمینه‌ساز توانایی من در طراحی و اجرای مرور نظام‌مند و تحلیل داده‌های مربوط به آلودگی ماهی‌های خوراکی به PFAS شده است.

۲- دلیل اصلی شما برای انتخاب این طرح تحقیقاتی چه بود و چه کسانی در این پژوهش یاری‌دهنده شما بودند؟

انتخاب این طرح پژوهشی به دلیل اهمیت روزافزون ترکیبات PFAS به‌عنوان آلاینده‌های پایدار و تهدیدکننده سلامت انسان و محیط زیست صورت گرفت. با توجه به اینکه ماهی یکی از منابع غذایی مهم در سراسر جهان است، بررسی میزان و الگوی تجمع این آلاینده‌ها در ماهی‌های خوراکی و مقایسه بین محیط‌های مختلف آبی، ضرورت علمی و کاربردی بالایی داشت. در اجرای این پژوهش، اساتید راهنما، کارشناسان آزمایشگاه‌های تحلیل آلاینده‌های محیطی و همکاران پژوهشی من نقش مؤثری در طراحی پروتکل مرور نظام‌مند، جمع‌آوری داده‌ها، تحلیل نتایج و نگارش گزارش نهایی داشتند.

۳- لطفاً ویژگی‌های پژوهش‌تان و نوآوری‌های لحاظ شده در خصوص موضوعات و محورهای آن را شرح دهید.

این پژوهش به‌صورت یک مرور نظام‌مند (Systematic Review) بر روی مطالعات بین‌المللی منتشرشده از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ انجام شد و باهدف بررسی و تحلیل سطح و توزیع PFAS در ماهی‌های خوراکی از محیط‌های مختلف آبی طراحی گردید. ویژگی‌های نوآورانه این پژوهش شامل تمرکز بر: تحلیل گونه‌ای و زیستگاهی ماهی‌ها برای شناسایی الگوهای تجمع PFAS؛ مقایسه میان محیط‌های آب شیرین و آب‌شور و بررسی تفاوت‌های منطقه‌ای؛ تمرکز بر داده‌های به‌روز جهانی و مروری بر مناطق کمتر مطالعه شده مانند خاورمیانه؛ و ارائه پیشنهادهای کاربردی برای سیاست‌گذاران و مدیران حوزه سلامت و محیط زیست، است. این رویکرد ترکیبی علمی و کاربردی، امکان استفاده مستقیم یافته‌ها در برنامه‌ریزی و مدیریت سلامت غذایی را فراهم می‌کند.

۴- آیا این پژوهش به مرحله اجرا و بهره‌برداری هم رسیده است؟

بله؛ این پژوهش به مرحله اجرا و بهره‌برداری نهایی رسیده است، به‌طوری‌که داده‌ها جمع‌آوری و تحلیل‌شده، نتایج مرور نظام‌مند استخراج و گزارش نهایی آماده ارائه به کمیته تحقیقات و سازمان‌های متولی مرتبط است. یافته‌ها اکنون آماده استفاده برای طراحی برنامه‌های پایش، تدوین استانداردهای ایمنی ماهی و اطلاع‌رسانی به مدیران و سیاست‌گذاران هستند.

۵- این طرح پژوهشی قرار است درنهایت چه گره‌ای از مشکلات مردم باز کند؟

این طرح می‌تواند به کاهش ریسک‌های سلامت عمومی ناشی از مصرف ماهی آلوده کمک کند، چراکه اطلاعات دقیقی درباره گونه‌ها و مناطق پرخطر ارائه می‌دهد. با استفاده از نتایج این پژوهش، مدیران می‌توانند برنامه‌های پایش هدفمند و سیاست‌های پیشگیرانه برای کاهش مواجهه مردم با آلاینده‌های PFAS طراحی کنند که درنهایت منجر به افزایش ایمنی مواد غذایی، کاهش بار بیماری‌های مرتبط با آلودگی شیمیایی و ارتقای سلامت جامعه خواهد شد.

۶- انتظار شما از مسئولین و متولیان امور پژوهشی درزمینهٔ حمایت و یا توسعه فعالیت‌های مشابه چیست و چه راهکارهایی پیشنهاد می‌کنید؟

انتظار می‌رود مسئولین و متولیان پژوهشی از طریق حمایت مالی، تسهیل دسترسی به داده‌های محیطی و فراهم کردن زیرساخت‌های آزمایشگاهی، زمینه توسعه فعالیت‌های مشابه و اجرای پژوهش‌های کاربردی در حوزه آلودگی‌های پایدار را فراهم کنند. پیشنهاد می‌شود که برنامه‌های پایش بلندمدت و منطقه‌ای، استانداردسازی روش‌های سنجش PFAS و همکاری میان دانشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی و سازمان‌های دولتی تقویت گردد تا تصمیم‌گیری‌های علمی و سیاست‌گذاری‌های بهداشتی مبتنی بر شواهد واقعی صورت پذیرد.

۷- اگر توضیح دیگری در خصوص برنامه‌های جاری، آینده و اهدافتان دارید خوشحال می‌شویم در خاتمه این گفتگو بفرمایید.

در ادامه این پژوهش، برنامه‌ریزی برای مطالعات میدانی و اندازه‌گیری مستقیم PFAS در نمونه‌های ماهی محلی و وارداتی در نظر گرفته‌شده است تا داده‌های موجود تقویت و تحلیل‌های منطقه‌ای دقیق‌تر انجام شود. همچنین، هدف آینده این است که یافته‌ها به تدوین سیاست‌ها و راهبردهای ملی برای مدیریت ریسک و پایش ایمنی غذایی کمک کند و با انتشار مقالات علمی و گزارش‌های کاربردی، آگاهی مدیران، پژوهشگران و جامعه علمی در این حوزه افزایش یابد.