به گزارش روابط عمومی دانشکده علوم رفتاری و سلامت روان -  انستیتو روانپزشکی تهران؛ گسترش فناوری‌های دیجیتال در سال‌های اخیر، سبک زندگی کودکان و نوجوانان را به‌طور چشمگیری تغییر داده است؛ نسلی که امروز در حال رشد است، از همان سال‌های ابتدایی زندگی با اینترنت، شبکه‌های اجتماعی و بازی‌های آنلاین آشنا می‌شود و بخش مهمی از تعاملات و تجربه‌های روزمره خود را در فضای مجازی شکل می‌دهد.

 

این تغییرات، در کنار فرصت‌ها، چالش‌های تازه‌ای نیز برای خانواده‌ها و نظام تربیتی ایجاد کرده است؛ چالش‌هایی که از مسئله وابستگی به فناوری و مقایسه‌های اجتماعی گرفته تا تغییر در مهارت‌های ارتباطی و تصویر بدنی نوجوانان را دربر می‌گیرد.

 

دکتر نجمه خسروان‌مهر در گفت‌وگو با خبرنگار دانشکده علوم رفتاری و سلامت روان اظهار کرد: در دهه‌های گذشته زندگی دیجیتال به زندگی ما وارد شد، اما کودکان نسل زد یا آلفا از ابتدا وارد «شهر دیجیتال» می‌شوند و در واقع از همان ابتدا یک شهروند دیجیتال محسوب می‌شوند؛ بنابراین نگاه آنها به فناوری با نگاه نسل‌های قبلی کاملاً متفاوت است.

 

وی یادآور شد: نسل‌های قدیمی‌تر استفاده از تلفن همراه را یک امتیاز می‌دانستند، اما کودک امروز استفاده از گوشی موبایل و فناوری‌های نوین را حق طبیعی خود و بخشی از زندگی روزمره تلقی می‌کند و این موضوع چالش‌های جدیدی را در حوزه فرزندپروری ایجاد کرده است.

 

این روانشناس بالینی با بیان اینکه بروز اتفاقاتی مانند همه‌گیری کووید‑۱۹، شرایط جنگی، تعطیلی مدارس و در نتیجه کاهش تعاملات حضوری، موجب افزایش استفاده از فناوری‌های دیجیتال شده، ادامه داد: نخستین موضوعی که هنگام صحبت از زندگی دیجیتال به ذهن می‌رسد، مسئله «اعتیادهای آنلاین» است؛ به‌طوری که فرد استفاده افراطی از پلتفرم‌ها پیدا می‌کند و نوعی وابستگی در او شکل می‌گیرد.

 

اعتیاد دیجیتال و سازوکار پاداش در مغز 

وی گفت: این وابستگی می‌تواند طیف گسترده‌ای از سنین و شیوه‌های استفاده را دربر گیرد؛ از کودکان ۴ تا ۵ ساله که به استفاده از گوشی وابسته می‌شوند تا دانشجویانی که در زندگی آکادمیک خود به هوش مصنوعی وابستگی پیدا می‌کنند.

 

این روانشناس بالینی افزود: مکانیزم شکل‌گیری اعتیاد به فناوری‌های دیجیتال و اعتیادهای رفتاری مشابه مکانیزم اعتیاد به مواد است؛ در این حالت همان مراکز مغزی مانند سیستم لیمبیک و مراکز پاداش مغز درگیر می‌شوند.

 

وی ادامه داد: در بازی‌های آنلاین، رسیدن به مراحل بالاتر یا دریافت لایک در شبکه‌های اجتماعی نوعی پاداش محسوب می‌شود و می‌تواند به طور موقت هیجانات منفی، اضطراب، افسردگی و احساس تنهایی را کاهش دهد.

 

خسروان‌مهر گفت: بر اساس نظریه‌های رفتاری و شناختی، افراد زمانی یک رفتار را تکرار می‌کنند که برای آنها پاداش‌دهنده باشد یا آنها را از یک محرک آزاردهنده دور کند؛ در این حالت گفته می‌شود فرد «تقویت منفی» دریافت کرده و همین امر باعث تداوم رفتار می‌شود.

 

پاداش‌های فوری در بازی‌های دیجیتال 

وی یادآور شد: در بازی‌های رایانه‌ای و آنلاین، نوع پاداش برای کودکان نسل امروز با نسل‌های پیشین متفاوت است؛ زیرا پاداش در شبکه‌های اجتماعی و بازی‌های موبایلی بسیار سریع و آنی دریافت می‌شود و کودک ناکامی کمتری را تجربه می‌کند.

 

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران افزود: در بازی‌های حضوری ممکن است کودک طرد شود، ببازد، مورد پذیرش دوستان قرار نگیرد یا با دیگران دچار قهر و دعوا شود. همچنین اگر مهارت‌های حل مسئله و ارتباطی کافی نداشته باشد، ممکن است به پاداش مورد انتظار نرسد.

 

وی گفت: اما در بازی‌های دیجیتال، علاوه بر محرک‌های صوتی و تصویری که برای مغز کودک پاداش‌دهنده است، کودک همان لحظه امتیاز می‌گیرد و به مرحله بالاتر می‌رود. در نتیجه ممکن است در زندگی واقعی، در صورت مواجهه با شکست، تحمل ناکامی کمتری داشته باشد.

 

مقایسه اجتماعی و تغییر تصویر بدنی  

این روانشناس بالینی ادامه داد: مسئله مهم دیگر «مقایسه‌های اجتماعی» است که در میان نوجوانان، جوانان و حتی بزرگسالان تأثیرات مخربی دارد. افراد در شبکه‌هایی مانند یوتیوب، تیک‌تاک و اینستاگرام خود را با دیگران و سبک‌های زندگی مختلف مقایسه می‌کنند و به‌تدریج هنجارهای اجتماعی جدیدی شکل می‌گیرد.

 

وی افزود: یکی از پیامدهای این روند، تغییر در «تصویر بدنی» نوجوانان است؛ به‌گونه‌ای که نوجوان احساس می‌کند برای پذیرفته شدن در جامعه باید ظاهر یا استایل خاصی داشته باشد و همین موضوع می‌تواند به افزایش اختلالات خوردن در نوجوانان و حتی بزرگسالان منجر شود.

 

خسروان‌مهر تأکید کرد: دوره نوجوانی و اوایل بزرگسالی زمان هویت‌یابی است و زمانی که فرد احساس کند با الگوهای مورد پذیرش فاصله دارد، فشار روانی بیشتری را تجربه می‌کند.

 

وی در عین حال یادآور شد: فناوری‌های دیجیتال در کنار چالش‌ها، مزایایی نیز دارند و می‌توانند به شکل‌گیری شبکه‌های حمایتی و گروه‌های دوستی کمک کنند؛ با این حال، در بسیاری از موارد فشار، استرس و اضطراب ناشی از آنها بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرد.

 

نقش خانواده در مدیریت زندگی دیجیتال  

این استاد دانشگاه علوم پزشکی ایران با اشاره به ضرورت مدیریت استفاده از فناوری گفت: سنگ بنای این موضوع در خانواده گذاشته می‌شود و از سال‌های ابتدایی باید قوانینی مشخص در خانواده شکل بگیرد؛ برای مثال کودک تنها در ساعات مشخصی از پلتفرم‌ها استفاده کند یا اجازه نصب برخی برنامه‌ها را داشته باشد.

 

خسروان‌مهر افزود: نکته دوم این است که والدین باید دانش خود را درباره شبکه‌های اجتماعی و بازی‌های آنلاین افزایش دهند. آنها نباید بگویند «ما نمی‌دانیم». همان‌طور که هنگام تغییر محل زندگی، محیط جدید، پارک‌ها و فضاهای امن را شناسایی می‌کنیم، لازم است محیط آنلاین را نیز بشناسیم و با نحوه کار شبکه‌های اجتماعی آشنا باشیم.

 

وی ادامه داد: اگر کودک وارد فضایی شود که والدین هیچ شناختی از آن ندارند، در نهایت حرف‌شنوی کمتری از آنها خواهد داشت؛ بنابراین افزایش سواد رسانه‌ای و سواد دیجیتال برای والدین ضروری است.

 

آموزش تفکر انتقادی به کودکان 

این روانشناس بالینی گفت: نکته سوم این است که نباید صرفاً کودک را محدود کرد؛ بلکه باید تفکر نقادانه و پرسشگرانه را به او آموزش داد. برای مثال وقتی کودکی مطلبی در فضای مجازی می‌بیند، می‌توان از او پرسید منبع آن چیست و آیا منطقی به نظر می‌رسد.

 

وی افزود: همچنین اگر نوجوان قصد انتشار مطلبی را دارد، می‌توان از او پرسید اگر اعضای خانواده یا دوستان این پست را ببینند چه برداشتی خواهند داشت و آیا ممکن است باعث رنجش کسی شود.

 

خسروان‌مهر در پایان تأکید کرد: همان‌گونه که آداب معاشرت در دنیای واقعی به کودکان آموزش داده می‌شود، باید آداب تعامل در فضای آنلاین نیز آموزش داده شود؛ اینکه با چه کسانی تعامل کنند، به چه پیام‌هایی پاسخ دهند و چگونه از حریم شخصی خود محافظت کنند. البته با افزایش سن کودک می‌توان مدیریت زندگی دیجیتال را بیشتر به خود او سپرد، اما نظارت غیرمستقیم والدین همچنان ضروری است.